Een interessante situatie. Wat in de mores van Limburg (overigens ook elders) gebruikelijk was en waar geen discussie over is, wordt ineens niet meer vanzelfsprekend nu iemand op grond van zijn eigen overwegingen niet meedoet aan de mores. Depla heeft besloten zelf niet naar het feestje te gaan en spreekt geen moreel oordeel uit of anderen dat wel of niet moeten/mogen doen. Toch voelt Winants zich belaagd en gaat hij uitleggen waarom het wel kan en proberen Depla te isoleren. Het gedrag van één persoon (Depla) is dus een soort steen in de vijver, waardoor wat vanzelfsprekend was, dat ineens niet meer is.

Ook inhoudelijk is het interessant. Winants vindt dat je wel aan een gesponsord feest kunt deelnemen als je maar goed oplet. Depla wil niet het risico lopen dat hij het gevoel heeft iemand iets verschuldigd te zijn.

Deze casus laat een meer algemeen vraagstuk zien, waar bestuurders en toezichthouders in toenemende mate mee worstelen. Niet alleen in het openbaar bestuur maar ook in andere sectoren, zoals de gezondheidszorg. Wat is een goede en integere manier om relaties te onderhouden en waar ga je een grens over zodat afhankelijkheid en verplichtingen ontstaan.
Ik krijg daar steeds meer vragen van bestuurders en toezichthouders over.

Er is geen eenduidig algemeen antwoord, je zult het per situatie moeten verkennen. Mijn advies is steeds om het meest negatieve scenario te doordenken. Als je in conflict komt met de relatie die je iets gegeven heeft of je gefêteerd heeft, kun je hem dan nog hard aanpakken zonder dat de eerdere gezellige momenten je belemmeren. In het voorbeeld van Q-park. Stel dat de gemeente zeer ontevreden is over de wijze waarop Q-park de parkeergarages exploiteert (onwaarschijnlijk want de garages van Q-park zijn volgens mij de beste van Nederland) of dat de gemeente bij het aflopen van het contract de concessie aan een ander wil gunnen, kan Heerlen (dat niet op het Preuvenemint event van Q-park was) dat dan makkelijker dan Maastricht (dat er wel was)?. Ik denk het wel. De argumentatie van Winants overtuigt dan niet. Ook niet omdat je met twee kanten te maken hebt. Je kunt zelf wel vinden dat je goed oplet en niets verkeerd zegt, maar vindt de ander dat ook? Als je zelf vindt dat deelname aan een door Q-park gesponsorde bijeenkomst je niet hindert om je in een conflict met Q-park hard en zakelijk op te stellen, is het nog maar de vraag of de directie van Q-park dat tijdens het conflict ook vindt.

Dit voorbeeld is openbaar en gaat over een goed bekend staand bedrijf. Meestal is het niet zo openbaar en zo duidelijk. Dan is de kans op ongewenste aantasting van je onafhankelijkheid als bestuurder of toezichthouder veel groter. Zeker als het met kleine stapjes gaat, eerst een klein cadeautje, dan een feest, vervolgens een betaalde reis enzovoorts. Het boek ‘De Vastgoedfraude’ maakt duidelijk hoe mensen verstrikt kunnen raken in een net van afhankelijkheden, waaruit ze niet meer terugkunnen.

Het onderhouden van goede relaties zonder afhankelijk te worden is een smal en glibberig pad, waar je gemakkelijk op uitglijdt. Dat pad is met de veranderende opvattingen over good governance de laatste jaren alleen maar smaller geworden, zoals het voorbeeld laat zien. Je eigen opvattingen over integriteit en zuiverheid van besturen worden daarin steeds belangrijker. Als je daarin een striktere opvatting hanteert dan je omgeving, heb je wat uit te leggen. Dat zou omgekeerd moeten zijn; degene die soepeler met de mores omgaat, zou degene moeten zijn die uitlegt. Zo ver zijn we nog niet, al is het Limburgse voorbeeld een stap in de goede richting. Zowel  Depla als Winants openbaren immers hun opvatting en motiveren die. Dat maakt het inzichtelijk en stelt de burger in staat zelf een afweging te maken.

In Den Haag speelt Mark Rutte overtuigend de rol van Hugh Grant. Hij maakt geen keuze en lijkt geen coalitie te willen vormen. Dat kan gezien worden als een slim tactisch spel, maar ook als bindingsangst. Vorige week liep Mark/Hugh/Gareth hard weg toen hij eigenlijk al met de ‘Paars plus’ bruid op weg was naar het altaar. En weer moet er een oude koppelaarster (Ruud Lubbers) ingezet worden om vrijgezel Mark/Hugh/Gareth aan een politieke partner te helpen.

Als het niet zo komisch was, zou je er droevig van worden. Maar het is tenslotte een komedie, die niets met het werkelijke leven te maken heeft. Overigens is de oorspronkelijke film veel beter dan deze Haagse remake.

We zijn nu in de derde akte. Het is nog niet duidelijk wiens begrafenis we mee gaan maken (in de film is dat van een oudere Bourgondisch levende vriend). Maar ik ben vooral benieuwd voor wie Mark/Hugh/Gareth uiteindelijk in de stromende regen op de knieen gaat en smeekt: ‘Wil je alsjeblieft zonder regeerakkoord met mij het land besturen?’  Wordt Job Cohen, Maxime Verhagen of Geert Wilders de Nederlandse Andie/Carrie?

In het FD van 17 juli stond een artikel ‘Marktlui willen van regierol gemeenten af’. De marktkooplieden zijn ontevreden over de wijze waarop de gemeenten de markten bestieren. Ze kunnen het zelf beter. De Centrale Vereniging van Ambulante Handel (CVAH) vindt dat de overheid alleen maar handhaaft en daarmee de markt kapot maakt. Dat leidt volgens de CVAH tot een markt met een onevenwichtig aanbod, dat onaantrekkelijk is voor de consument. Er is te veel (goedkoop) textiel en te weinig verse waar op de markt, terwijl de bezoekers –volgens de CVAH- daarvoor naar de markt komen. Dat hebben ze aan bezoekers gevraagd, al maakt het artikel niet duidelijk hoe.

Volgens de CVAH hebben veel gemeenten geen oog voor het aanbod, handhaven ze alleen maar de vergunning en organiseren ze de markt niet goed. Daarom wil de CVAH dat marktkooplui zelf de markt gaan runnen. Dan komt er een evenwichtiger aanbod, wordt de markt beter georganiseerd en aantrekkelijker. Een vereniging moet dan per markt de organisatie regelen en de samenstelling van het marktaanbod, zodat er meer diversiteit in kramen komt. Ook moet die vereniging de kramenzetter (degene die de kramen neerzet en weghaalt; dat schijnt weer een aparte bedrijfstak te zijn) inhuren en de afvalverwerking regelen. De gemeente kan zich dan beperken tot het stellen van eisen aan de markt en daarop toezien. Er is een model ontwikkeld, waarmee nu geëxperimenteerd wordt op de Siermarkt en de Ten Kate markt, beide in Amsterdam. De eerste ervaringen zijn dat het aanbod aantrekkelijker voor de bezoekers wordt, maar dat de kosten (van de kraam en de afvalverwerking) voor de marktkoopman hoger worden.

Een interessant experiment. De CVAH wil:
- Dat de aanbieders zelf bepalen wie er op de markt actief zijn.
- Dat de aanbieders zelf de markt organiseren.
- Dat een aanbieder alleen mee kan doen als hij het juiste product verkoopt.
- Dat een aanbieder alleen mee mag doen als hij lid wordt van de vereniging.
- Dat de vereniging het inkoopbeleid (van marktzetter, afvalverwerking en schoonmaak) regelt.
- Dat de overheid zich beperkt tot het verlenen van vergunningen aan (de door de vereniging geselecteerde) aanbieders en het toezicht op het totaal van de markt.
Ik kan me zeer wel voorstellen, dat het model leidt tot een veel aantrekkelijker markt waar de consument baat bij heeft.
Maar het model staat wel haaks op de gebruikelijke opvattingen over werking van de markt. De aanbieders bepalen namelijk de markt, waarbij er sprake is van inperking van het aanbod. Dat leidt theoretisch tot inperking van de keuzevrijheid van de cliënt, hoewel de CVAH die in de praktijk juist groter wil maken. Het leidt in ieder geval tot een gesloten markt, waar nieuwe toetreders het moeilijk hebben en de concurrenten worden ingeperkt. Dat is boeiend: de markt wordt beter door inperking van de marktwerking en door inperking van de rol van de overheid.

Hoe zou dat in de zorg zijn? Stel je eens voor dat de NVZ en de NFU (de verenigingen van verkopers van aanbod op de cure markt) zouden stellen ‘Aanbieders ziekenhuiszorg willen af van regierol overheid’ en tegen de minister van VWS zouden zeggen ‘Houdt u nu maar op met regelen, want u begrijpt er niets van en u krijgt niets voor elkaar’. ‘Wij weten wat de patiënt nodig heeft en wij regelen het aanbod wel onder elkaar. We zorgen dat er geen overaanbod van onaantrekkelijke en overbodige behandelingen is, maar we leveren wel waar de patiënt behoefte aan heeft’. Ik zie het beide verenigingen –gezien hun interne verdeeldheid- nog niet doen, maar dat terzijde.
Een dergelijke opstelling zou onmiddellijk leiden tot ingrijpen van de NMa, die forse boetes zou uitdelen wegens belemmering van de mededinging. Er zou direct een spoeddebat in de Kamer komen en de media zouden er schande van spreken. Waarbij ongetwijfeld de suggestie aan de orde zou komen dat de actie bedoeld is om de inkomens van specialisten en bestuurders te verhogen. Uiteindelijk zou de overheid nieuwe regels en nieuw toezicht organiseren om te voorkomen dat de aanbieders de macht krijgen op de zorgmarkt. Of eigenlijk omgekeerd: om te voorkomen dat de overheid die (schijn)macht kwijtraakt.

De gemeenten zijn nog niet in opstand gekomen tegen het voorstel van de CVAH. Wat is het verschil?

Nu zit Gover al twee weken zwetend op de zolderkamer, terwijl Nance in de tuin een boek leest.
Af en toe doet ze Gover een ideetje aan de hand: ‘Zou een vraag over X niet leuk zijn?’. Gover mompelt dan iets of wijst het idee af, om dan een paar dagen later langs zijn neus weg te zeggen: ‘Ik denk dat een vraag over X wel een goed idee is? Nance knikt dan of zegt enthousiast het een goed idee te vinden. ‘Zo doen spindokters dat dus’ denkt ze dan, ‘laat hem maar denken dat ie belangrijk is, als de goede dingen maar gebeuren’.

Een van de vragen, die zo op het lijstje is gekomen, is wat de oudst bekende governancecode is.
Gover is al dagen aan het zoeken, maar heeft het antwoord nog niet gevonden. Eerst dacht hij aan Cadbury uit 1992, maar toen ontdekte hij dat ook de VOC al een soort code had (waar ze zich overigens niet aan hielden). Als Nance hem een kopje muntthee brengt zegt ze langs haar neus weg: ‘Wat dacht je van de Tien Geboden?’. Na zijn aanvankelijke bezwaren is Gover daar nu naar op zoek en zijn zus lijkt gelijk te hebben.

De Tien Geboden zijn tamelijk vanzelfsprekende leefregels, die desondanks door God aan Mozes gedicteerd moeten worden en vastgelegd worden in Stenen Tafelen. Toen Mozes de code van God had vastgelegd en met de stenen tafelen bij zijn volk kwam, bleken die het Gouden Kalf te aanbidden. Mozes werd toen zo kwaad dat hij de Stenen Tafelen kapot gooide. Met als gevolg dat hij opnieuw moest beginnen. Niet alleen moest de code opnieuw worden vastgelegd, maar ook moest Mozes God overtuigen het volk niet te straffen. En vooral moest hij zijn volk de aanbidding van het Gouden Kalf weer afleren. Gover leest er rustig Exodus 20 tot 40 nog eens op na. Nance heeft gelijk, de Tien Geboden zijn de eerste governancecode. Een mooie vraag voor ‘Governance Twee voor Twaalf’.

Gover ziet veel parallellen met de huidige tijd. Een governancecode is helemaal niet iets wat het volk (of de sector) wil en waar vrijwillig aan begonnen wordt. Een code komt er als er iets niet goed gaat en iemand van buiten het systeem vindt dat er ingegrepen moet worden. Die besluit dan dat datgene wat vanzelfsprekend hoort te zijn, moet worden vastgelegd.  God deed dat in Exodus, nu proberen overheden die rol te vervullen. Het verhaal van het Gouden Kalf laat ook zien dat het volk niet op die code zit te wachten, maar zodra de leider zich omdraait, materiële afgoden gaat beminnen. De bankiers in 2010 gedragen zich niet anders dan het Volk Israëls in het Oude Testament. Terwijl de regels nog in de maak zijn, gaan zij het goud al aanbidden. Toen het Gouden Kalf, nu bonussen voor bankiers. Er is wel een verschil: het volk van Mozes leverde zelf het goud voor het Gouden Kalf, de bankiers krijgen hun bonus op kosten van de staat en de bankklanten. Gover vraagt zich af of een tweede governancecode hier hetzelfde effect zal hebben als toen de tweede Stenen Tafelen en wie de rol van de straffende God voor de bankiers op zich kan nemen.

Een ding blijft volgens Gover hetzelfde; de mens is niet automatisch tot het goede geleid en heeft kennelijk voorgeschreven codes en de dreiging van straf nodig om zich te gedragen. In het dagelijks leven valt dat nog wel mee, maar in het zakenleven is het -volgens Gover-  sinds het Oude Testament niet echt verbeterd.
Hij neemt een slok van zijn -inmiddels koude- muntthee en concludeert tevreden dat hij in ieder geval een mooie vraag heeft voor ‘Governance Twee voor Twaalf’.

Iedereen schijnt gek te zijn van voetbal en er alles voor opzij te zetten. Driekwart van Nederland tooit zich in Oranje met de gekste mutsen en beschilderingen. Niets anders lijkt meer van belang dan de vraag of  Nederland op 11 juli van Spanje wint. ‘We’ spelen toch maar mooi in de finale van het WK, hoorde ik van de week zeggen. ‘Hoe zo “we” zeg ik dan, ‘ik heb geen enkele wedstrijd meegespeeld en ben dat ook niet van plan’. Dat werkt overigens prettig ontregelend.

Als ik al die gekte rond het voetbal zie en mensen, die ik toch enig verstand toe ken, zich zie uitdossen in ongetwijfeld de lelijkste kleur die er is (oranje), krab ik mij achter de oren. Balkenende, Verdonk, Wilders en Marijnissen beijveren zich al een hele tijd om Fortuyn te overtreffen in de hang naar de ‘Nederlandse identiteit’, de Nederlandse canon en een voorbeeld van onze nationale trots, waaraan ‘de buitenlanders’ een voorbeeld moeten nemen en dat zij moeten navolgen.

Helaas is die nationale identiteit het dragen van oranje kleren en idiote hoofdtooien, het beschilderen van de wangen, het dragen van onflatteuze Bavariajurkjes, het blazen op plastic toeters en vooral het zuipen van veel bier. Dat is kennelijk de enige eenheid en identiteit die Nederlanders gemeen hebben. Tot de Oranjegekte voorbij is, schaam ik me dat ik door geboorte ook bij dit ‘volk’ hoor. Laten we hopen dat onze Nederlands-Marokkaanse, Nederlandse-Turkse en andere ‘nieuwe Nederlanders’ vooral niet dit voorbeeld volgen.
Zolang de Oranjegekte duurt voel ik me een alien in eigen land. Gelukkig gaat het weer een keer over en vervalt de Nederlander weer in zijn andere identiteit, ontevreden zijn en mopperen tot hij erbij neer valt. Niet dat dat leuk is en navolging verdient, maar dat begrijp ik tenminste.

Het is meer dan twintig jaar geleden dat Patricia Wells een boek schreef met allerlei culinaire adressen in heel Frankrijk. Als Food Lovers (of beter gezegd ‘amateurs de goûts’) gingen mijn vrouw en ik die adresjes af in de streek waar we op vakantie waren, in dit geval de Drôme. Volgens Patricia was het de moeite waard om de abdij van Eyguebelle te bezoeken vanwege hun voortreffelijke perenlikeur. Dat gingen wij dus doen.

De abdij ligt op een heuvel tussen fruitboomgaarden, waar we monniken het fruit zagen plukken. De verkoop was in een houten winkel buiten het klooster, zo’n winkel waar ze kaarsen, kaas, likeur maar ook liturgische spullen, heiligenbeelden en bidprentjes verkopen. Een oudere monnik bediende in de winkel. We moesten lang wachten, want net voor ons was een busje met Belgische nonnen gearriveerd en de monnik flirtte ongegeneerd met de dames, die gemiddeld 25 jaar jonger waren dan hij.

Toen de nonnen giechelend en met rode konen (en één kaars) weer terug waren in de bus, waren wij aan de beurt. Ik wilde bestellen, maar dat kon zomaar niet, want de eerwaarde wilde eerst weten waar we vandaan kwamen, wat ik voor werk deed, waar onze kinderen waren (die hebben we niet), hoe het in Holland was en zo meer. Aangezien hij een stuk beter Frans sprak dan wij, was dat een welwillende maar stroperige conversatie. Maar toen was het zo ver: “Quesque vous voulez?’. We wilden de perenlikeur. De eerwaarde werd een beetje boos, waarom weer die verrekte perenlikeur. Die was helemaal niet zo goed en toch wilde iedereen hem hebben. Hij begreep daar niet van. En bovendien kon het niet want de perenlikeur was uitverkocht. Voor dat wij konden uitleggen over een boek van een Amerikaanse schrijfster, pakte hij een fles met groen vocht met een rijk gedecoreerd etiket. Dié moesten we hebben, die was veel beter. Dat was hun specialiteit. En het was bovendien uitstekend ‘âpres le diner, pour le digestif’ waarbij de eerwaarde over zijn indrukwekkende buik wreef. We lieten ons overtuigen en kochten een fles ‘Liqueur de Plantes’.

De eerwaarde had gelijk. Het groentje is een geweldig digestief. We hebben later nog vaker een fles gehaald, maar toen was de eerwaarde waarschijnlijk al in de hemel, want er stonden andere mensen in de winkel. Na jaren zonder ‘groentje’ omdat we Frankrijk voor Italië hadden ingeruild (grappa is trouwens ook een prima digestief) is de likeur nu al een aantal jaren in Nederland te koop. Maar –om met Ben Kramer te spreken- ‘de herinnering blijft’ aan die flirtende monnik, die duidelijk genoot van het werk dat hij deed. A votre santé.

‘Je verantwoordelijkheid nemen’
Wanneer er een onderzoeksrapport uitkomt, blijkt er altijd iets misgegaan te zijn. Dat is logisch want geen enkel proces loopt gesmeerd, er zijn altijd beslissingen en handelingen van mensen die beter hadden gekund (ongeacht of dit met de kennis van nu of de kennis van toen is). En dus is er iets dat in de toekomst beter zou moeten kunnen. Soms zijn dat alleen ‘leerervaringen’, vaker levert het onderzoek ‘misstanden’ op die op korte termijn verbeterd moeten worden. Degenen, die niet als verantwoordelijke voor de ‘misstand’ in de schijnwerper staan, vinden dat de verantwoordelijke (in dit geval de president van de Nederlandse Bank) ‘zijn verantwoordelijkheid moet nemen’. Wat dat inhoudt is minder duidelijk. Meestal wordt gedacht aan de keten verantwoordelijk=aansprakelijk=schuldig=straf krijgen. Dan betekent ‘zijn verantwoordelijkheid nemen’ dus ‘oprotten’ of netter gezegd ‘de eer aan zichzelf houden’ door af te treden.
Maar er is ook een heel andere interpretatie van ‘je verantwoordelijkheid nemen’. Die is dat je je verantwoordelijk voelt voor wat er mis is en dat je dus ook moet zorgen dat het probleem wordt opgelost. Je draagt immers in goede en slechte tijden verantwoordelijkheid. Dus blijf je juist aan om de problemen op te lossen en vertrekt pas als ze opgelost zijn. In feite is dat wat Wellink wil en ook de opvatting van Tony Hayward van BP.
Deze tweede opvatting raakt steeds meer op de achtergrond, maar er is wel wat voor te zeggen. Het getuigt van lef als je het aandurf om de puinhoop die onder jouw verantwoordelijkheid is ontstaan zelf wilt opruimen. Het voordeel is ook, dat je goed ingewerkt bent en dus precies weet waar het probleem zit en welke mensen je moet vervangen en welke je moet inzetten voor de probleemoplossing. Nadeel is natuurlijk dat je besmet bent en dat weinig mensen in staat zijn om over hun eigen schaduw heen te springen en wat ze gebouwd hebben weer kunnen veranderen.
Toch zou het de moeite waard zijn om beter de afweging te maken of iemand verantwoordelijk blijft om het probleem op te lossen of beter op kan stappen. Nu lijkt het laatste de norm, met als risico dat de oplossing in de vertraging komt doordat de nieuwe leider zich eerst moet inwerken.

‘Onafhankelijkheid’
Het spel rond DNB is zo ingewikkeld omdat een centrale bank geacht wordt onafhankelijk te zijn. Om te voorkomen dat politici steeds geld bij laten drukken, is een adagio van de Westerse democratie dat de president van de centrale bank onafhankelijk moet zijn van de politiek. Hij wordt dus wel door de minister benoemd, maar kan niet zo maar door de minister of door de Tweede Kamer ontslagen worden. Dan zou de politiek de indruk wekken van aantasting van de onafhankelijkheid van de centrale bank. Daarom ontstaat er nu een schimmenspel, waarin iedereen zware kritiek op Wellink heeft, maar geen enkele politicus het afttreden van Wellink durft te eisen. Dan meng je je immers in het beleid van DNB en wek je de schijn haar onafhankelijkheid aan te tasten.
De onafhankelijkheid van de centrale bank was echter nodig voor het monetaire beleid. Dat is naar de Europese Centrale Bank gegaan, dus daar gaat Trichet over en niet Wellink. Bij het rapport Scheltema ging het over de toezichtfunctie van DNB en het is maar de vraag of die onafhankelijkheid van de regering bij dit toezicht even groot moet zijn. Ik denk het niet. Als het DNB toezicht op de banksector faalt, heeft dat politieke consequenties en moet de overheid voor een deel van de tekorten opdraaien. Dat vraagt een kleinere afstand tussen de minister en de president van DNB (en leidt tot de vraag of twee toezichtorganen DNB en AFM, wel handig is)
Het rapport Scheltema zou dus moeten leiden tot een herdefinitie van de toezichtfunctie en een herijking van de relatie tussen de verantwoordelijken van de toezichtorganen en de minister. Dat los je niet op door Wellink weg te sturen.

Het governance gat
DNB heeft een adviesraad en een eigen raad van commissarissen. In alle reacties van leden van beide gremia lees ik dat ze in beperkte mate iets te vertellen hebben over het beleid van DNB en niets over de benoemingen aan de top. Het lidmaatschap van de raad van commissarissen is meer een erebaan, die het lid en DNB status geeft, dan dat het wat voorstelt. Risico’s van aansprakelijkheid zijn kennelijk gering, anders had onze Kroonprins geen lid van de raad van commissarissen van DNB kunnen zijn zonder in de knoei te komen met zijn constitutionele verantwoordelijkheid.
Er is dus blijkbaar bij DNB een governance gat. Er is geen orgaan dat duidelijk de verantwoordelijkheid en bevoegdheid heeft op de leiding van DNB en die bevoegdheid kan waarmaken door benoeming, schorsing en ontslag van de top van de organisatie. De raad van advies (bankraad) zit uiteraard niet in die rol, maar ook de raad van commissarissen vervult die rol kennelijk niet overduidelijk. En de minister kan en mag niet ingrijpen in de top van DNB op straffe van het schenden van de onafhankelijkheid van DNB. Dat is een ongezonde situatie, die de macht van de bestuurlijke top van een organisatie te groot en niet corrigeerbaar maakt.
Het lijkt erop dat niemand echt kan besluiten Wellink te ontslaan als het rapport Scheltema daar aanleiding toe zou geven.
In mijn vorige blog over DNB heb ik bovendien geconstateerd dat een normale governance eis over het maximale aantal termijnen voor een bestuurder niet in de statuten van DNB staat.
Er zijn dus nog wel wat governance vraagstukken rond DNB op te lossen die verder gaan dan het plan voor een cultuurverandering, waar Wellink nu ‘opdracht’ voor heeft gekregen.

Elegantie
Er zijn botte en elegante oplossingen voor problemen aan de top. De botte is dat we iemand ontslaan of hem laten aftreden met een duidelijke boodschap dat hij hert niet meer goed doet. De roep om aftreden van Wellink op korte termijn past in die lijn, maar ook in andere gevallen, waar iemand  ‘toe is aan een andere uitdaging’,  maar wel binnen een paar weken vervangen wordt door een interim-bestuurder, past in die botte lijn. Het kan ook elegant en met minder schade voor de persoon en de organisatie. De termijn voor vertrek is wat langer, de persoon in kwestie heeft inmiddels een andere baan en zijn opvolger is er bijtijds. Dat is prima te regelen.
In het voorbeeld van Wellink zeggen Wellink en minister de Jager samen dat Wellink geen volgende termijn bij DNB ambieert, maar in juli volgend jaar aftreedt. Hij zal er alles aan doen om DNB in het resterende jaar gereed te maken voor de toekomst en de minister (of de raad van commissarissen, dat is nog een beetje onduidelijk) heeft een jaar de tijd om een opvolger te benoemen en zich te laten in werken. Dat is elegant voor DNB, voor Wellink, voor de Nederlandse staat en waarschijnlijk ook voor onze positie in Europa en de wereld. En er is tijd om over grote veranderingen bij DNB na te denken. En die grote veranderingen zijn nodig, omdat de functie van DNB, zijn relatie tot de Nederlandse overheid en tot de ECB, de governance structuur van DNB en de relatie tot de AFM en tot de banken onder toezicht allemaal tegen het licht gehouden moeten worden. Dat gaat veel beter als DNB nog een jaar door een ervaren rot geleid wordt, terwijl anderen nadenken over de toekomst.

Conclusie

Wat mij betreft wordt de vraag ‘What about Nout’ daarom beantwoord met de keuze om de heer Wellink te vragen zijn huidige termijn tot juli 2011 als president te voltooien, waarbij deze verklaart geen volgende termijn te ambieren en door het instellen van een adviescommissie die binnen een half jaar de minister en DNB adviseert over de voornoemde vraagstukken. Ongetwijfeld komt daaruit dat DNB een sterke en onafhankelijke raad van commissarissen moet krijgen, die gaat over toezicht op het beleid van DNB en over benoeming, schorsing en ontslag van de president en de andere leden van het bestuur van DNB. Die nieuwe RvC kan dan op zoek naar een nieuwe krachtige president. Dat bevordert ook het zoeken op kwaliteit en geschiktheid voor de functie in plaats van een politieke benoeming.
Bij de toekomst van de DNB gaat het dus om een heel andere vraag dan het al dan niet aanblijven van Wellink.

EZ heeft Ecorys de opdracht gegeven de formele en informele governance van de drie sectoren te vergelijken met het buitenland. Dat is op zich al merkwaardig, want:
1. Wat heeft EZ te maken met governance?
2. Waarom is Ecorys, die geen traditie in governance heeft voor de opdracht uitgekozen?
3. Waarom deze drie sectoren?
4. Hoe is de afstemming met de vakministeries en Justitie en Financiën, die over governance gaan?
5. Waar moet dit allemaal toe dienen?
Noch de conferentie noch de rapporten geven antwoord op deze vragen. De ambtenaren van EZ die op de conferentie aanwezig waren, hadden geen notie van het antwoord op deze vragen, maar vonden het wel vanzelfsprekend dat dit allemaal nodig was.
Alleen het voorwoord van het eindrapport geeft een vermoeden van de bedoeling. Ik citeer: ‘Bij semi-publieke instellingen gaat het om organisaties met een sterk verankerde maatschappelijke taakstelling. Semi-publieke instellingen staan op een bepaalde afstand van politiek en (overheids- HH) bestuur. ….. Dat leidt soms tot problemen…… Vraag is of dan of de marktwerking niet te veel is doorgeschoten bij de semi-overheid’.  Met andere woorden: ‘Het is een puinhoop bij die clubs en hoe krijgen we daar als overheid meer grip op’. Dat bleek ook wel uit twee van de vier de stellingen, die ons in april werden voorgelegd:
- Nederland is gebaat bij een wettelijke governance structuur voor ziekenhuizen
- De ‘professionele autonomie’ van artsen leidt tot onvoldoende informatie over de kwaliteit van zorg, om op te sturen.
Beide stellingen komen overigens niet in het eindrapport voor, omdat ze al tijdens de invitational conference onhoudbaar bleken.

Het onderzoek bleek namelijk een heel positief beeld van de governance van Nederlandse ziekenhuizen op te leveren in vergelijking met Engeland, Duitsland en België. Engeland worstelt al jaren met de combinatie NHS en private ziekenhuizen, waarbij de eerste niet goed vanuit Londen te regelen is en men zoekt naar meer regionale autonomie en de tweede zich geheel aan overheidsinvloed onttrekken. De universiteit van Leuven is jaren bezig geweest om voor België een governance code voor ziekenhuizen op te stellen, waarbij ze het rapport van de Nederlandse commissie Health Care Governance als voorbeeld gebruiken. Ik ben na het uitbrengen van het rapport van de commissie HCG een paar keer in België geweest om uit te leggen wat onze gedachtegang was. De situatie in Nederland is echter niet naar België te transponeren, omdat ze daar een uitvoerend bestuur van lokale politici hebben met wat wij vroeger ‘het instructiemodel’ noemden. In Duitsland is het speelveld heel verdeeld met eveneens grote invloed van lokale en regionale besturen op openbare ziekenhuizen en met veel privé klinieken. Het enige dat Duitsland misschien voor heeft op de Nederlandse structuur is de hiërarchie in artsen, waarbij de Chef-Artz de baas is van de anderen. Dat lijkt de mogelijkheid te geven tot meer sturing op de kwaliteit, maar of dat zo is? Dit alles is niet nieuw, ook zonder onderzoek had ik en velen met mij dit aan EZ kunnen vertellen.

Hans Maarse, die tijdens de invitational naast mij zat, concludeerde dan ook terecht dat die andere landen veel van Nederland kunnen leren en niet omgekeerd. Het is ook de strekking van het persbericht van de NVZ.
Bij woningbouw en hoger onderwijs doen zich soortgelijke vergelijkingen voor; er is uit een vergelijking met andere landen wel wat te leren, maar het leidt niet tot beleidsvoorstellen die de governance van deze sectoren in Nederland beter maken.

Het blijft een raadsel, waarom EZ zich hiermee bemoeit, maar als je het dan doet als EZ, doe het dan goed. Verdiep je dan in de sectoren en veeg niet drie bedrijfstakken met een heel verschillende herkomst, maatschappelijke positie, positie t.o.v. de overheid en governance op een hoop onder de kop ‘semi-publieke instellingen’. Ziekenhuizen zijn private rechtspersonen, die moeten bijdragen aan een aantal publieke doelen. Ze zijn nooit van de overheid geweest. Woningcorporaties waren ook privaat, zijn verstatelijkt en daarna weer autonoom geworden en worden nu weer door de overheid opgeslokt. Onderwijsinstellingen zijn deels onderdeel van de overheid en deels privaat, maar ze zijn de enige van de drie die uit belastinggeld betaald worden. Dat maakt nogal wat verschil.
Zoals het ook verschil maakt hoe de governance van een sector in elkaar zit en wat de rol van professionals is. Bij woningcorporaties spelen professionals een geringe rol en de positie van medisch specialisten is in veel opzichten fundamenteel verschillend.
En tenminste mag verwacht worden dat een overheid (overigens ieder bestuurlijk gremium) expliciet een antwoord heeft op de aan het begin gestelde vragen, voordat je iets begint. Dat heet transparantie en verantwoording, een wezenlijk onderdeel van goede governance.
Mijn conclusie is dan ook dat EZ vanuit een hele slechte governance situatie bij zichzelf dacht zich te moeten bemoeien met de governance van drie bedrijfstakken, waar ze niet over gaan.

De hele exercitie is volgens mij overbodig geweest en heeft nutteloos overheidsgeld gekost. En niet zo’n beetje ook, als ik zie welke staf van het onderzoeksinstituut eraan gewerkt heeft. Voor de goede orde, het gaat hier niet om die vermaledijde ‘collectieve middelen’ die uit premies worden opgebracht, maar om gewoon belastinggeld. Van dat belastinggeld laat een ministerie zonder enige ervaring en enige bevoegdheid op het gebied van governance een onderzoeksinstituut dat eveneens geen trackrecord heeft op governance een uitgebreid onderzoek doen, dat niets nuttigs oplevert. Mij is bovendien nergens iets gebleken van afstemming met Financiën, Justitie of de vakministeries. Waarom moet toch iedere overheidsinstantie zijn eigen hobby’s op het gebied van governance hebben en moet iedereen over dit onderwerp zijn eigen ei leggen?

Foto 1 toont de vier onderhandelaars met de informateur aan tafel. Informateur Uri Rosenthal zit aan het hoofd. Rechts van hem zitten Mark Rutte en Alexander Pechtold, waarbij Pechtold weer aan de rechterkant van Rutte zit. Links van Rosenthal zitten Cohen en Halsema met Halsema ter linkerzijde van Cohen. Beeld: dit wordt geen kabinet van de VVD met drie linkse partijen maar een kabinet met twee rechts-liberale en twee links-liberale partijen, dus mooi in evenwicht.

Foto 2 op de voorpagina van de Volkskrant vanochtend toont de vier onderhandelaars ontspannen op het Plein. Cohen en Halsema zittend op een bankje. Rutte achter hen met zijn linkerhand op de schouder van Cohen. Pechtold tegenover het bankje. Alle heren hebben hun jasje uit. Iedereen lacht. Beeld: wij kunnen het goed met elkaar vinden en zijn constructief bezig. Rutte heeft vertrouwen in Cohen; wij gaan dat samen maken. Rutte en Pechtold hebben de regie en staan boven Halsema en Cohen.
Volgens het onderschrift zijn Halsema en Cohen linksom om het Plein gelopen en Rutte en Pechtold rechtsom en hebben ze elkaar op het bankje weer getroffen.
Op foto 3 binnen in de Volkskrant lopen Cohen en Halsema samen naar rechts weg, terwijl ze uitbundig zwaaien naar Rutte en Pechtold (buiten beeld) die kennelijk naar rechts weglopen.

Hoe duidelijk kan de boodschap zijn. Er is niet sprake van vier partijen aan tafel maar van twee koppels die ‘rechts’ en ‘links’ vertegenwoordigen (los van de zinloosheid van die termen). De liberale heren ter rechterzijde hebben de regie. Het wordt dus een rechts-liberaal kabinet met een rood groen randje.

Tussen het schrijven van het artikel en de publicatie ervan zit altijd enige tijd. In die periode zijn er een aantal dingen gebeurd, die mijn stelling onderschrijven. Een vereniging voor verwanten van verstandelijk gehandicapten (Kans Plus) is tot dezelfde conclusie gekomen dat een coöperatie een goed middel kan zijn om de invloed van verwanten te vergroten. Ze hebben er zelfs een congres over georganiseerd en krijgen van VWS subsidie en van de Rabo bank om de mogelijkheid te onderzoeken. Dat laatste verbaat me een beetje, want er hoeft niets onderzocht te worden. Je kunt zo een stichting voor de zorg voor gehandicapten omzetten in een coöperatieve vereniging. Alleen ligt het initiatief dan bij de raad van bestuur van die stichting en niet bij een landelijke belangenorganisatie. Of die belangenorganisatie er met geld van de overheid in zal slagen om zorgorganisaties te overtuigen van de wenselijkheid van een ombouw is nog maar de vraag. Maar goede de basale gedachte is hetzelfde; in langdurige zorg kan een coöperatie een goed middel zijn om cliënten en hun verwanten beter bij de organisatie te betrekken dan via de cliëntenraad van een stichting. Je moet dan als bewoner of verwant wel betalen voor die extra zeggenschap door je lidmaatschap van de coöperatieve vereniging.

Een tweede voorbeeld in dezelfde gedachte is aan de orde bij zorgorganisatie ZINN (o.a. het Verpleeghuis Coendershof)  in Groningen. Daar kunnen bewoners bovenop de basale zorg, die via een zzp wordt vergoed extra zorg kopen. De berichtgeving over dit initiatief is tendentieus: ‘Bewoners moeten voortaan betalen voor ommetje’ en dus wordt het idee verketterd. Maar als het gaat om extra zorg bovenop het pakket waar je via de AWBZ recht hebt, dan is het logisch dat je daarvoor moet betalen. Er zijn al veel organisaties, die deze weg op gaan. Coendershof kiest voor afzonderlijke betaling per dienst. Dat kan ook, maar een alternatief zou zijn om een pakket van extra zorg samen te stellen, waarop je je kunt abonneren door lid te worden van de coöperatie.

De twee voorbeelden omvatten precies de twee elementen uit mijn artikel, waarom ik de coöperatie een beter alternatief vindt dan de maatschappelijke onderneming. Punt 1: als directe stakeholder maak je je recht om mee te praten over de organisatie legitiem omdat je er voor betaalt door lid te worden van de vereniging. Punt 2: als lid van de coöperatie heb je een materieel belang, doordat je voor de contributie extra dienstverlening krijgt.